INTERNALISASI NILAI PENDIDIKAN MULTIKULTURAL DALAM FILM ANIMASI UPIN DAN IPIN: RAMADHAN RAYA DAN RELEVANSINYA DENGAN PENDIDIKAN AGAMA ISLAM

An’im Mudzakir Fadlullah Atrosi, Yoyok Amirudin, Dian Mohammad Hakim

Abstract


Indonesian pluralistic society demands early instillation of multicultural educational values to build tolerance. Popular media, particularly animated films for children, serve as crucial hidden curricula. This study examines the animated series Upin and Ipin, focusing on the Ramadhan Raya episode, which features religious narratives and diverse social interactions. The research explores the representation of multicultural value internalization, the convergence and divergence between these values and core Islamic Religious Education principles, and its relevance as an inclusive learning resource. Utilizing a qualitative approach with audiovisual content analysis, primary data was collected through active viewing, time logging, and screenshotting, supported by secondary literature. Data analysis followed the interactive model by Miles, Huberman, and Saldaña. The findings reveal that multicultural value internalization occurs continuously through moral knowing, moral feeling, and moral action. The comparative analysis identifies a convergence between multiculturalism and education in social domains manifesting as active tolerance, social justice, and collaboration. Conversely, a strict divergence exists in ritual domains strictly maintaining worship exclusivity against syncretism. Ultimately, this animation provides highly relevant material for contextual instruction, effectively concretizing abstract theological concepts and preventing religious superiority attitudes since their early childhood.

Full Text:

PDF

References


Afrilia, L., Neviyarni, Arief, D., & Amini, R. (2022). Peran media audio visual pada pembelajaran pendidikan agama Islam guna meningkatkan hasil belajar siswa sekolah dasar. Edukatif: Jurnal Ilmu Pendidikan, 6(1), 116–124. https://edukatif.org/edukatif/article/view/5947

Amirudin, Y. (2019). Pendidikan Karakter Berbasis Nilai-Nilai Aswaja. Vicratina: Jurnal Ilmiah Keagamaan, 2(2), 109-120. [suspicious link removed]

Andika, J., Khoirunisa., & Tiar, M. (2025). Penerapan media pembelajaran PAI berbasis audio visual di SDIT Rabbi Radhiyya Rejang Lebong. Jurnal Literasiologi. https://jurnal.literasikitaindonesia.com/index.php/literasiologi/article/download/1031/1112

Anwar, R. N. (2021). Penanaman nilai-nilai Islam moderat pada anak usia dini dalam keluarga sebagai upaya menangkal radikalisme

Azra, A. (2012). Pendidikan Islam: Tradisi dan modernisasi di tengah tantangan milenium III. Kencana

Azra, Azyumardi. (2007). Identitas dan Krisis Budaya: Membangun Multikulturalisme Indonesia. Jakarta: Pustaka Indonesia

Banks, J. A. (2014). An introduction to multicultural education (5th ed.). Pearson

Deci, E., Koestner, R., & Ryan, R. (2001). Extrinsic Rewards and Intrinsic Motivation in Education: Reconsidered Once Again. Review of Educational Research, 71, 1 - 27. https://doi.org/10.3102/00346543071001001

Eisenberg, N., Eggum, N. D., & Giunta, L. D. (2010). Empathy-related responding: Associations with prosocial behavior, aggression, and intergroup relations. Social Issues and Policy Review, 4(1), 143–180. https://doi.org/10.1111/j.1751-2409.2010.01020.x

Faqih, A. (2023). Menjadi insan yang bermanfaat. NU Online Banten. https://banten.nu.or.id/ramadhan/menjadi-insan-yang-bermanfaat-eiJsz

Fauzan, M. W., Purwowidodo, A., & Fasya, Z. (2023). Komputer sebagai media animasi konten pembelajaran PAI. An-Nuha, 10(2). https://ejournal.staimadiun.ac.id/index.php/annuha/article/view/523

Hanifah, AN (2022). Internalisasi Makna Simbolik Nilai Etnopedagogi Tradisi Lebaran Ketupat Pada Pembelajaran IPS Untuk Penguatan Kompetensi Sikap di SMP. Jurnal Dialektika Pendidikan IPS, 2(2), 131–143. https://doi.org/10.26740/penips.v2i2.48384

Hasan, Muhammad Tholchah. (2016). Pendidikan Multikultural sebagai Opsi Penanggulangan Rasdikalisme. Malang: Lembaga Penerbit Unisma

Kementerian Agama Republik Indonesia. (2019). Moderasi beragama. Badan Litbang dan Diklat Kementerian Agama RI

Lajnah Pentashihan Mushaf Al-Qur'an Kementerian Agama RI. (n.d.). Surat Yunus Ayat 40-41. Quran NU Online. Diambil 30 Mei 2026, dari https://quran.nu.or.id/yunus/40

Lickona, T. (1991). Educating for character: How our schools can teach respect and responsibility. Bantam Books

Majid, A. (2014). Belajar dan pembelajaran Pendidikan Agama Islam. PT Remaja Rosdakarya

Mustamar, M. (2023). Pengembangan pendidikan Islam multikultural: Perspektif pemikiran Prof. Dr. K.H. Muhammad Tholchah Hasan. Malang : PT Literasi Nusantara Abadi Grup

Musyarrofi, W., & Rofiq, M. (2025). Implementation of Multicultural Islamic Education Values in Schools in Indonesia: Systematic Literature Review. International Journal of Education, Language, Literature, Arts, Culture, and Social Humanities. https://doi.org/10.59024/ijellacush.v3i2.1405

Perdana, H., & Inayati, N. L. (2025). Peran guru agama Islam dalam mencegah perilaku intoleransi siswa. Ideguru: Jurnal Karya Ilmiah Guru, 10(1), 664–673. https://doi.org/10.51169/ideguru.v10i1.1562

Pratiwi, Y. D., & Putri, D. (2020). Pengaruh tayangan kartun Nussa terhadap perilaku religius anak. Jurnal Komunikasi, 2(1)

Prilianto, F., Kurahman, O. T., & Rusmana, D. (2025). Metode reward dan punishment sebagai peningkatan motivasi intrinsik siswa pada pembelajaran Pendidikan Agama Islam. Jurnal Pendidikan Islam, 2(2). https://doi.org/10.47134/pjpi.v2i2.1287

Riadi, S., et al. (2026). Implementasi media visual konkret dalam pengenalan konsep ibadah pada anak usia sekolah dasar. Al-Athfal, 7(1), 119-120. https://jurnal.staim-probolinggo.ac.id/Al-Athfal/article/view/3352/2122

Ridwan. (2024). Analisis efektivitas penggunaan media pembelajaran berbasis teknologi informasi dalam pembelajaran pendidikan agama Islam. Jurnal Ilmiah Pendidikan Guru Sekolah Dasar, 11(1). https://ejournal.uncm.ac.id/index.php/pgsd/article/view/1677

Shihab, M. Quraish. (1996). Wawasan Al-Quran: Tafsir Maudhu'i atas Pelbagai Persoalan Umat. Bandung: Mizan

Sholihah, A., & Ma’arif, M. A. (2022). The values of religious moderation in the Upin & Ipin cartoon film. Nazhruna: Jurnal Pendidikan Islam, 5(2), 585–598. https://doi.org/10.31538/nzh.v5i2.2223

Sumiati, Zulfah, Fajriyah, & Warif, M. (2022). Pendidikan Anak Usia Dini dalam Pandangan KH. Mohammad Tholhah Hasan (1938-2019). FIKROTUNA: Jurnal Pendidikan dan Manajemen Islam, 16(2), 324–337

Syukur, A. (2012). Tasawuf sosial. Yogyakarta. Pustaka Pelajar

Azzahro, J. (2024). Analisis Nilai-Nilai Pendidikan Multikultural di Film Animasi Upin dan Ipin.

Badan Pusat Statistik. (2023). Profil anak usia dini 2023. Badan Pusat Statistik.

Federasi Serikat Guru Indonesia. (2023). Catatan akhir tahun pendidikan 2023: Bayang-bayang tiga dosa besar pendidikan. FSGI.

SETARA Institute. (2023). Laporan survei toleransi siswa sekolah menengah atas (SMA). SETARA Institute. https://setara-institute.org/media_setara/ laporan-survei-toleransi-siswa-sekolah-menengah-atas-sma/.

Sholihah, A., & Ma’arif, M. A. (2022). The values of religious moderation in the Upin & Ipin cartoon film. Nazhruna: Jurnal Pendidikan Islam, 5(2), 585–598. https://doi.org/10.31538/nzh.v5i2.2223.

Berger, P. L., & Luckmann, T. (1966). The social construction of reality: A treatise in the sociology of knowledge. Anchor Books.

Creswell, J. W. (2014). Research design: Qualitative, quantitative, and mixed methods approaches (4th ed.). Sage Publications.

Krippendorff, K. (2004). Content analysis: An introduction to its methodology (2nd ed.). Sage Publications.

Miles, M. B., Huberman, A. M., & Saldaña, J. (2014). Qualitative data analysis: A methods sourcebook (3rd ed.). Sage Publications.

Moleong, L. J. (2017). Metodologi penelitian kualitatif. Remaja Rosdakarya.

Sugiyono. (2019). Metode penelitian pendidikan (Kuantitatif, kualitatif, kombinasi, R&D dan penelitian pendidikan). Alfabeta.

Zed, M. (2014). Metode penelitian kepustakaan. Yayasan Pustaka Obor Indonesia.


Refbacks

  • There are currently no refbacks.


Jurnal Vicratina terindeks oleh:

 

Jurnal Vicratina is licensed under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 International License